Wiadomość z przeszłości (A Message from the Past - english version below)

Gdyby ktoś spytał Państwa: kto jest autorem słów: „Polska Chrystusem narodów”, co odrzeklibyście?  Może ktoś powiedziałby, że to przecież Mickiewicz włożył w usta Księdza Piotra w III części Dziadów te prorocze słowa i zaraz potem należałoby jednym tchem wyrecytować, że wpisują się one w mesjanistyczną koncepcję roli naszego kraju ukutą przez poetę? Ponad dwa wieku od pierwszego wydania Ballad i romansów, czyli od umownej daty rozpoczęcia okresu romantyzmu, mało romantycznie i dosyć brutalnie należy powiedzieć: ten, kto by dał taką odpowiedź; tkwiłby w błędzie.
    Promocja Polski na znaczną figurę wśród narodów to sprawka Kordiana - przy czym Słowacki nie poważył się mieszać Osoby Zbawiciela do porównawczych zabiegów - napisał tylko: „Polska Winkelriedem narodów”. To jednak wystarczyło, by jakiś bezimienny patriota-wizjoner podstawił jedno pod drugie i w ten sposób powstał ten podniosły, ale bardziej szkodliwy niż pożyteczny mit.
Do tej pory znalazłam w sieci tylko dwóch autorów, którzy zwracają uwagę na tą nadinterpretację: jednym jest dr Maria Makaruk w artykule pt. „Fantomy „Dziadów” czyli jak czytać Mickiewicza?” drugim prof. Bogusław Dopart. Na marginesie trzeba nadmienić, że w 2022 roku, wybranym rokiem Romantyzmu Polskiego książka Pana Profesora, pt. Poemat profetyczny. O Dziadach drezdeńskich Adama Mickiewicza pozostaje niemożliwa do nabycia. Żadne wydawnictwo nie zdecydowało się zaryzykować wznowienia pozycji – no, nic… na pewno szykują się z tym na Gwiazdkę…
            Ja do wniosków, które wyciągnęli wspomniani autorzy doszłam okrężną, teologiczną drogą. Chrystus to wywodzący się z greki tytuł Naszego Pana oznaczający Mesjasza. W teologii rozróżnia się Chrystusa od Jezusa z Nazaretu. Między tymi pojęciami istnieje przepaść – przepaść stopnia naszego pojmowania Osoby Syna Bożego. Nazwanie Jezusa Chrystusem uwzględnia przyjęcie sercem tajemnicy Paschy i Zmartwychwstania, a więc wymaga wielkiego skoku wiary, który dokonał się  u świadków wydarzeń zbawczych u zarania Kościoła. Dziwiło mnie zatem, że wieszcz nasz, obeznany przecież w kwestiach religijnych, jak wielu Jego epoki, miałby, mówiąc o Ojczyźnie użyć tak doniosłego tytułu chrystologicznego. Aby ten termin mógł być w tym kontekście uprawniony, należałoby wykazać, że przynajmniej części krajów otworzyły się oczy i uznały w końcu wyjątkową rolę naszej Ojczyzny w dziejach świata. Dowodów na to, jak wiemy próżno szukać.
    Polska w widzeniu Księdza Piotra kroczy tylko i aż Jezusowymi drogami. Tutaj - pełna zgoda: Polsce, jak Jezusowi wiernie towarzyszą: niezrozumienie, samotność, odosobnienie, wyszydzenie, deprecjacja, cierpienie. Analogie te pobrzmiewają nie tylko w Dziadach, ale wyraźniej jeszcze w Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, gdzie w stylizowanym na kształt prologu Ewangelii Janowej, tekście przedstawione są dzieje Europy, aż do umęczenia i złożenia do grobu - w niebyt państwowy, Polski.
Ojczyzna, owszem ma szansę na zmartwychwstanie z  niewoli śmierci; z tym, że poeta jasno i wyraźnie przestrzega: „Ale Naród polski nie jest bóstwem, jak Chrystus, więc dusza jego pielgrzymując po otchłani  zbłądzić może, i byłby odwleczony powrót jej do ciała i zmartwychwstanie”. W którym roku zakończyła się nasza pielgrzymka po otchłani - w 1918, 1945, w 1989? A może wyczekiwany trzeci dzień, dzień rezurekcji jeszcze dla nas nie nadszedł?
        Fraza „Polska Chrystusem narodów” nie wyszła spod pióra Adama Mickiewicza, za to zawarł poeta w III części Dziadów pewne pytanie, które tyczy się drogich nam, bo naszych, czasów. Pytanie jest retoryczne, zadaje je demon egzorcyzmowany przez księdza Piotra, a brzmi ono: „A wiesz ty, co to będzie z Polską za lat dwieście?”.
    Wieszcz nie zostałby nazwany wieszczem, gdyby pozbawiony był przynależących tej nazwie właściwości, może więc warto na chwilę, hipotetycznie założyć, że wskazany w tekście liczebnik nie znalazł się tam tylko dla dopełnienia rymu.
200 lat od wydania w Dreźnie Dziadów minie w 2032 roku…

Czasu mało – rachujmy więc sumienia, bo wydarzenia, których cień przeczuwa demon już mogą majaczyć na horyzoncie. Warto skorzystać w badaniu siebie z inspirujących wskazówek, które Mickiewicz zawarł w Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, lekturę można zacząć od strony szóstej, od Xiąg pielgrzymstwa polskiego. To raptem kilkanaście stron.
Najstaranniej sumienie swe winni sondować rządzący; rozważając, czy stoją na czele Ojczyzny, czy tylko na Jej wierzchu… Ponieważ sławny tekst o narodzie jako lawie to nie tylko apoteoza naszych słowiańskich, gorących serc, ale także i może przede wszystkim - krytyka kondycji tych, którzy do władzy się rwą.

English:

If someone were to ask you: who is the author of the words, “Poland is the Christ of nations,” what would you say?
Perhaps someone would reply that it was Mickiewicz who placed these prophetic words in the mouth of Father Piotr in Part III of Forefathers’ Eve (Dziady), and immediately thereafter one would recite, almost in a single breath, that they align with the messianic vision of our nation’s role shaped by the poet. Over two centuries after the first edition of Ballads and Romances, the conventional starting point of the Romantic era, it must be said—unromantically and rather bluntly—that anyone who gave such an answer would be mistaken.

The promotion of Poland to a prominent figure among the nations is the doing of Kordian—yet Słowacki did not dare to involve the Person of the Savior in his comparison. He merely wrote: “Poland is the Winkelried of nations.” And that was enough for some nameless patriot-visionary to substitute one term for the other, thus creating a lofty yet ultimately more harmful than helpful myth.

So far, I’ve found only two authors who point out this overinterpretation: one is Dr. Maria Makaruk in her article The Phantoms of ‘Forefathers’ Eve’, or How to Read Mickiewicz?, and the other is Professor Bogusław Dopart. As an aside, it’s worth noting that in 2022—the officially designated Year of Polish Romanticism—Professor Dopart’s book, The Prophetic Poem: On the Dresden Part of Mickiewicz’s Forefathers’ Eve, remains unavailable for purchase. No publisher has dared to risk a reprint—well, perhaps they’re saving it for Christmas…

I reached the same conclusions as the aforementioned authors, though by a more circuitous, theological route. Christ is a title derived from the Greek, denoting Messiah. In theology, a distinction is made between Christ and Jesus of Nazareth. Between these two concepts lies a chasm—a gap in our understanding of the Person of the Son of God. To name Jesus Christ implies an acceptance, by the heart, of the mystery of the Passion and Resurrection, and thus requires a great leap of faith—such as was made by the witnesses of the salvific events at the dawn of the Church.

It surprised me, therefore, that our bard, well-versed in religious matters like many of his era, would have used such a weighty Christological title in reference to the Fatherland. For this term to be appropriate in that context, it would have to be shown that at least some nations had opened their eyes and finally acknowledged Poland’s unique role in the history of the world. As we know, such evidence is nowhere to be found.

In Father Piotr’s vision, Poland walks only—and at the same time, entirely—in the footsteps of Jesus. Here I am in full agreement: like Jesus, Poland is faithfully accompanied by misunderstanding, loneliness, isolation, mockery, devaluation, and suffering. These analogies resound not only in Forefathers’ Eve, but even more clearly in The Books of the Polish Nation and Polish Pilgrimage, where—in a text stylized as a prologue to the Gospel of John—the history of Europe is presented up until Poland’s torment and burial, its reduction to nonexistence as a state.

The Fatherland indeed has a chance for resurrection from the captivity of death, but the poet clearly warns: “But the Polish Nation is not a deity like Christ, so its soul, while wandering through the abyss, may stray, and the return to the body and the resurrection would then be delayed.”
In what year did our pilgrimage through the abyss end—1918? 1945? 1989? Or perhaps the long-awaited third day, the day of resurrection, is yet to come?

The phrase “Poland is the Christ of nations” did not flow from Adam Mickiewicz’s pen. What the poet did include in Part III of Forefathers’ Eve is a certain question—one that concerns times dear to us, because they are our times. The question is rhetorical, posed by a demon being exorcised by Father Piotr, and it sounds: “And do you know what will become of Poland in two hundred years?”

A bard would not be called a bard if he lacked the qualities inherent in that name. Perhaps, then, it is worth, if only hypothetically, assuming that the numeral mentioned in the text is not there merely to complete a rhyme.

Two hundred years since the Dresden edition of Forefathers’ Eve will pass in 2032…

There is little time—so let us examine our consciences, for the events whose shadow the demon already senses may be looming on the horizon. In examining ourselves, it is worth turning to the inspiring guidance Mickiewicz offers in The Books of the Polish Nation and Polish Pilgrimage—you can start reading from page six, from The Books of the Polish Pilgrimage. It’s just a dozen or so pages.

Those who govern ought to examine their consciences with the greatest care; to consider whether they stand at the head of the Fatherland, or merely sit on top of it… Because the famous passage about the nation as lava is not only an apotheosis of our Slavic, passionate hearts, but also—and perhaps above all—a critique of the condition of those who scramble for power.